PL
EN
DE
Sztuczna inteligencja jako wsparcie edukacji włączającej
Nowoczesne narzędzia cyfrowe i rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji mogą wspierać nauczycieli w tworzeniu materiałów dostępnych dla uczniów o bardzo zróżnicowanych potrzebach. Dotyczy to zarówno dzieci z niepełnosprawnościami i specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, jak również uczniów z Ukrainy i innych krajów, którzy dopiero uczą się języka polskiego, oraz uczniów powracających z zagranicy, wcześniej uczących się głównie w języku angielskim.
Jednym z najbardziej wszechstronnych narzędzi jest ChatGPT. Nauczyciel może wykorzystać je do uproszczenia tekstu, skrócenia polecenia, podzielenia zadania na etapy, przygotowania ćwiczeń na kilku poziomach trudności oraz stworzenia dodatkowych wyjaśnień. Narzędzie może również pomóc w opracowaniu słowniczka, pytań sprawdzających, historyjki społecznej czy prostego scenariusza sytuacji szkolnej. OpenAI wskazuje m.in. planowanie lekcji, przygotowywanie materiałów, quizów i wsparcia dla uczniów jako przykłady edukacyjnego zastosowania ChatGPT.
Przykładowe polecenia dla nauczyciela mogą brzmieć:
„Uprość ten tekst do poziomu ucznia klasy czwartej. Zastosuj krótkie zdania i wyjaśnij trudne słowa”.
„Podziel to zadanie matematyczne na pięć prostych kroków i dodaj przykład”.
„Przygotuj trzy wersje tego samego ćwiczenia: podstawową, łatwiejszą i rozszerzoną”.
„Stwórz polsko-ukraiński słowniczek dotyczący wyposażenia klasy”.
„Wyjaśnij po polsku i angielsku pojęcia: ułamek, licznik, mianownik”.
Dzięki takim poleceniom nauczyciel może szybciej przygotować materiały dla ucznia z trudnościami w czytaniu, obniżoną koncentracją, niepełnosprawnością intelektualną, spektrum autyzmu czy trudnościami językowymi. Wygenerowany materiał zawsze powinien zostać sprawdzony i dostosowany do konkretnego ucznia.
Bardzo przydatnym rozwiązaniem jest także Czytnik Immersyjny Microsoft, dostępny m.in. w programach Word, OneNote, PowerPoint, Forms i przeglądarce Edge. Umożliwia on odczytywanie tekstu na głos, zmianę wielkości i odstępów między wyrazami, zmianę koloru tła, dzielenie słów na sylaby, skupienie uwagi na jednej lub kilku linijkach oraz tłumaczenie tekstu. Funkcja słownika obrazkowego pozwala dodatkowo zobaczyć ilustrację wybranego słowa i usłyszeć jego wymowę.
Przykładowo uczeń z dysleksją może odsłuchać tekst, zwiększyć odstępy między wyrazami i włączyć funkcję skupienia na jednej linijce. Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną może skorzystać ze słownika obrazkowego, a dziecko z Ukrainy może wyświetlić tłumaczenie całego tekstu lub pojedynczych słów. Z kolei uczeń powracający z kraju anglojęzycznego może przełączać się pomiędzy wersją polską i angielską, stopniowo poznając polskie słownictwo szkolne.
W pracy z uczniami nieznającymi języka polskiego pomocny może być również Microsoft Translator. Narzędzie umożliwia tłumaczenie tekstu i mowy, prowadzenie wielojęzycznych rozmów oraz wyświetlanie napisów i tłumaczenia w czasie rzeczywistym. Może wspierać komunikację podczas lekcji, rozmów indywidualnych, zajęć grupowych i spotkań z rodzicami. Microsoft wskazuje także jego zastosowanie we współpracy z uczniami uczącymi się nowego języka oraz osobami niesłyszącymi i słabosłyszącymi.
Przykładowe zastosowania Microsoft Translator:
- tłumaczenie ustnego polecenia nauczyciela na język ukraiński;
- wyświetlanie napisów podczas omawiania nowego tematu;
- prowadzenie rozmowy z rodzicem nieznającym języka polskiego;
- umożliwienie uczniowi zadawania pytań w jego pierwszym języku;
- wsparcie pracy w grupie wielojęzycznej;
- przygotowanie dwujęzycznych komunikatów organizacyjnych.
W tworzeniu materiałów wizualnych może pomóc Canva for Education. Funkcje oparte na AI, takie jak Magic Write, Translate czy narzędzia generowania obrazów, pozwalają przygotowywać infografiki, prezentacje, plakaty, karty obrazkowe, plany dnia, instrukcje krok po kroku oraz pomoce do komunikacji. Canva umożliwia także upraszczanie i skracanie tekstów oraz dostosowanie ich do różnych sposobów uczenia się.
Nauczyciel może wykorzystać Canvę do przygotowania:
- obrazkowego planu lekcji dla ucznia ze spektrum autyzmu;
- karty „Najpierw – potem”;
- polsko-ukraińskich kart obrazkowych;
- infografiki z zasadami zachowania w klasie;
- planszy przedstawiającej emocje;
- instrukcji wykonania zadania w kilku krokach;
- prezentacji zawierającej symbole, obrazy i krótkie komunikaty;
- dwujęzycznego słowniczka polsko-angielskiego.
Narzędzia wykorzystujące funkcję zamiany tekstu na mowę mogą wspierać uczniów, którzy mają trudności z czytaniem lub szybciej rozumieją treści słuchane niż zapisane. Funkcja odczytu tekstu dostępna jest m.in. w Czytniku Immersyjnym. Nauczyciel może dzięki niej przygotować materiał, który uczeń jednocześnie widzi i słyszy. Może to być szczególnie pomocne podczas pracy z dłuższym poleceniem, tekstem lektury, zadaniem domowym albo instrukcją do ćwiczenia.
AI może wspierać również uczniów powracających z krajów, w których uczyli się głównie w języku angielskim. Takie dzieci mogą swobodnie rozmawiać po polsku, ale nie znać nazw pojęć używanych na polskich lekcjach. Nauczyciel może przygotować polsko-angielski słownik terminów, np. „pole figury – area”, „obwód – perimeter”, „rzeczownik – noun”, „czasownik – verb”, „układ pokarmowy – digestive system”. Uczeń może najpierw poznać pojęcie w języku angielskim, a następnie stopniowo utrwalać jego polski odpowiednik.
Przykładem praktycznego działania może być przygotowanie materiału do lekcji przyrody dla ucznia z Ukrainy. ChatGPT pomaga uprościć tekst i utworzyć słowniczek polsko-ukraiński, Canva pozwala dodać ilustracje i czytelny układ, a Czytnik Immersyjny odczytuje tekst oraz umożliwia jego tłumaczenie. Dzięki połączeniu kilku narzędzi uczeń może poznać te same treści co pozostali uczniowie, ale w bardziej dostępnej formie.
Inny przykład to praca z uczniem z niepełnosprawnością intelektualną. Nauczyciel przygotowuje krótkie polecenie, dzieli je na etapy, dodaje zdjęcia lub symbole oraz tworzy zadania o mniejszej liczbie elementów. Uczeń otrzymuje materiał, który jest bardziej przejrzysty, przewidywalny i dostosowany do jego możliwości, a jednocześnie pozostaje związany z tematem realizowanym przez całą klasę.
Narzędzia AI nie zastępują nauczyciela, pedagoga specjalnego, tłumacza ani specjalisty. Mogą jednak ułatwiać przygotowanie materiałów, ograniczać bariery językowe i wspierać indywidualizację nauczania. Każda wygenerowana treść powinna zostać sprawdzona pod względem poprawności, poziomu trudności i zgodności z potrzebami ucznia.
Szczególne znaczenie ma także bezpieczeństwo. Do ogólnodostępnych narzędzi nie należy wprowadzać nazwisk uczniów, informacji o diagnozach, stanie zdrowia, sytuacji rodzinnej ani innych danych poufnych. Materiały powinny być przygotowywane na podstawie anonimowego opisu potrzeb, np. „uczeń klasy piątej z trudnościami w czytaniu”, bez podawania danych pozwalających zidentyfikować dziecko.
Świadome wykorzystywanie ChatGPT, Czytnika Immersyjnego, Microsoft Translator i Canvy może wspierać tworzenie szkoły dostępnej dla wszystkich. Dzięki takim rozwiązaniom uczniowie mogą łatwiej rozumieć polecenia, korzystać z materiałów w odpowiedniej formie, komunikować swoje potrzeby oraz aktywnie uczestniczyć w życiu klasy – niezależnie od niepełnosprawności, poziomu znajomości języka polskiego czy wcześniejszych doświadczeń edukacyjnych.
